बाबा आढाव — हे नाव उच्चारलं की समोर उभा राहतो तो एक साधा, संयमी, पण अत्यंत धैर्यशील माणूस. आयुष्यभर कष्टकरी, हमाल, रिक्षाचालक, बांधकाम मजूर यांच्यासाठी झगडणारा एक नेता. महाराष्ट्रातील श्रमिक चळवळीचा कणा आणि सामाजिक न्यायाच्या लढ्यातील सर्वात मोठा चेहरा.
त्यांचा जन्म १९३० साली पुण्यात झाला. बालपणापासूनच समाजातील विषमता, कष्टकरी लोकांची दुर्दशा आणि अन्याय याचा त्यांनी प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. पुढे त्यांनी आयुर्वेद वैद्यकीय शिक्षण घेतले आणि पुण्यात नाना पेठेजवळ डॉक्टर म्हणून सेवा सुरू केली. पण हा व्यवसाय करत असतानाच त्यांच्या लक्षात आले की समाजातील मोठा घटक — असंघटित कामगार — पूर्णपणे असुरक्षित आणि उपेक्षित आहे.
वैद्यकासारखा स्थिर व्यवसाय सोडून पूर्ण वेळ समाजकार्याकडे जाण्याचा निर्णय हा सोपा नव्हता. परंतु बाबा आढाव यांच्यातील मानवतावादी दृष्टी आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा त्यांच्या आयुष्याचा मार्ग ठरवत होती.
वैद्यकीय क्षेत्रातून सामाजिक आंदोलनाकडे प्रवास
१९६६ मध्ये डॉक्टरचा व्यवसाय सोडल्यानंतर त्यांनी कामगार संघटनांसाठी, त्यांच्या मूलभूत हक्कांसाठी आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठी झगडण्यास सुरूवात केली. हमाल, मठाडी, रिक्षाचालक, कचरा गोळा करणारे मजूर — या सर्व दुर्बल घटकांचे ते मार्गदर्शक आणि आधार बनले.
त्यांनी उभारलेली हमाल पंचायत ही महाराष्ट्रातील श्रमिक हक्कांच्या चळवळीतील महत्त्वपूर्ण घटना मानली जाते. यातून कामगारांना संघटित शक्ती मिळाली आणि त्यांच्या हक्कांचे राजकीय, सामाजिक आणि कायदेशीर संरक्षण सुरू झाले.
त्यांनी नेतृत्व केलेल्या प्रत्येक चळवळीत एक समान विचार होता — न्याय, समता आणि मानवी प्रतिष्ठा कोणत्याही परिस्थितीत अबाधित राहिली पाहिजे.
‘एक गाव, एक पाणवठा’ – सामाजिक समतेसाठीचा लढा
जातीय भेदभाव आणि बहिष्कार दूर करण्यासाठी त्यांनी ‘एक गाव, एक पाणवठा’ चळवळ सुरू केली. ही चळवळ महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणांच्या इतिहासातील एक निर्णायक घटना ठरली. पाणी, रस्ते, सार्वजनिक सेवा — यांवर सर्वांचा समान अधिकार असायला हवा, हा मूलभूत विचार त्यांनी प्रत्यक्ष आंदोलनातून रुजवला.
कामगार कायद्यांमध्ये बदल घडवणारे नेतृत्व
बाबा आढाव यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळेच महाराष्ट्र सरकारने १९६९ मध्ये
“महाराष्ट्र मठाडी हमाल आणि अन्य कामगार (नियमन) कायदा” लागू केला.
हा कायदा असंघटित कामगारांना कायदेशीर संरक्षण मिळवून देणारा पहिला व्यापक उपक्रम होता.
त्यांच्या आंदोलनांचा दबाव, त्यांचा संवादाचा सखोल पद्धतशीर दृष्टिकोन आणि समाजहिताचा आग्रह यामुळे या कामगारांना पहिल्यांदा मजुरीचे स्थिर दर, कामाची सुरक्षा, अपघात विमा, आरोग्य सुविधा आणि सामाजिक संरक्षण मिळू लागले.
राजकारणापेक्षा लोकसेवा
बाबा आढाव कधीही राजकीय पदांसाठी किंवा सत्ताकारणासाठी झटले नाहीत.
त्यांचे आंदोलन, त्यांचा संघर्ष आणि त्यांची नेतृत्वशैली नेहमीच लोककेंद्रित राहिली.
ते म्हणायचे,
“जे कामगार समाजाची चाकं फिरवतात, त्यांच्या जीवनाला स्थैर्य व सन्मान मिळाला पाहिजे.”
जीवनातील जवळपास ५० पेक्षा जास्त वेळा त्यांनी तुरुंगवास भोगला, पण त्यांच्या भूमिकेत आणि आवाजात कधीही विचलन आले नाही.
महाराष्ट्रावरचा कायमस्वरूपी ठसा
बाबा आढाव यांनी उभारलेल्या चळवळींनी महाराष्ट्रातील हजारो कुटुंबांना आर्थिक सुरक्षा, रोजगारातील स्थैर्य, आणि समाजातील स्वाभिमान प्रदान केला.
त्यांच्या मुळे आज असंघटित क्षेत्रातील कामगारांना एक ओळख, एक संघटना आणि एक आवाज प्राप्त झाला आहे.
हे केवळ आंदोलन नव्हते — हा एक समाज बदलण्याचा प्रयत्न होता.
कार्याची परंपरा आणि अखेरचा प्रवास
८ डिसेंबर २०२५ रोजी, वयाच्या ९५व्या वर्षी बाबा आढाव यांचे निधन झाले.
त्यांचे जाणे म्हणजे महाराष्ट्राने एक शांत, समर्पित आणि प्रामाणिक सामाजिक योद्धा गमावला.
पण त्यांची विचारसरणी, त्यांचा संघर्षाचा वारसा, आणि समाजातील दुर्बल घटकांसाठीचे त्यांचे प्रेम — हे सर्व आजही नवीन कार्यकर्त्यांना प्रेरणादायी मार्ग दाखवत आहे.
शेवट
बाबा आढाव यांनी कधीही प्रसिद्धी, सत्ता किंवा मान-सन्मानाची अपेक्षा ठेवली नाही.
त्यांचे जीवन म्हणजे एक संदेश —
समाज त्याच वेळी बदलतो, जेव्हा एक माणूस स्वतःचा स्वार्थ सोडून इतरांसाठी उभा राहतो.
त्यांना ओळखणे म्हणजे महाराष्ट्रातील श्रमिक चळवळींचा इतिहास समजणे.
त्यांचे कार्य समजणे म्हणजे समाजातील दुर्बल घटकांच्या वेदना जाणणे.
आणि त्यांचा वारसा पुढे नेणे म्हणजे न्याय, समता आणि सन्मानाच्या मार्गावर चालत राहणे.