कालनिर्णयच्या पलीकडचा माणूस : ज्योतिर्भास्कर जयंत साळगावकर यांची प्रेरणादायी कहाणी

१ फेब्रुवारी १९२९ – २० ऑगस्ट २०१३

भिंतीवरचं कॅलेंडर आपण रोज पाहतो.

आज कोणती तारीख आहे, कोणता वार आहे, सण कधी आहे, एखादी तिथी कधी येते, उपवास कधी आहे—या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं अनेक मराठी घरांमध्ये वर्षानुवर्षे एका नावाने दिली जातात…

कालनिर्णय.

पण कालनिर्णय म्हणजे केवळ एक दिनदर्शिका नाही.

त्यामागे एक माणूस होता—ज्याने शब्दांपासून सुरुवात केली, ज्ञानाचा ध्यास घेतला, संकटांमधून मार्ग काढला आणि परंपरेला सामान्य माणसाच्या दैनंदिन आयुष्याशी जोडून दाखवलं.

ते नाव म्हणजे ज्योतिर्भास्कर जयंत शिवराम साळगावकर.

२० ऑगस्ट २०१३ रोजी महाराष्ट्राने या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाला गमावलं. आज त्यांच्या स्मृतिदिनी त्यांचं स्मरण करताना ‘कालनिर्णय’च्या पलीकडचा जयंत साळगावकर समजून घेणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.

मालवणच्या मातीतून सुरू झालेला प्रवास

१ फेब्रुवारी १९२९ रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथे जयंत साळगावकर यांचा जन्म झाला.

औपचारिक शिक्षणाच्या बाबतीत त्यांचा प्रवास फार मोठा नव्हता—ते दहावीपर्यंत शिकले. पण शिक्षण आणि ज्ञान यांच्यात फरक असतो, हे त्यांच्या आयुष्याने दाखवून दिलं.

लहानपणापासूनच त्यांना संस्कृत, संत साहित्य, ज्योतिष आणि भारतीय परंपरांचा अभ्यास करण्याची आवड होती. अफाट वाचन, निरीक्षण आणि स्वतः शिकण्याची वृत्ती यामुळे त्यांची बौद्धिक जडणघडण होत गेली.

मालवणमध्ये त्यांनी ‘ज्योती’ नावाचं नियतकालिकही चालवलं. पत्रकारिता, लेखन आणि संपादन यांचा प्राथमिक अनुभव त्यांना याच काळात मिळाला.

पुढे त्यांचा प्रवास मुंबईकडे वळला.

आणि तिथे त्यांच्या आयुष्याला एक महत्त्वाचं वळण मिळालं.

शब्दांशी जुळलेलं नातं

१९५१ मध्ये जयंत साळगावकर ‘लोकसत्ता’ दैनिकाच्या शब्दकोडे विभागात रचनाकार आणि सहसंपादक म्हणून रुजू झाले. २६ जुलै १९५१ रोजी त्यांनी ‘लोकसत्ता’त प्रवेश केल्याची नोंदही त्यांच्या आठवणींमध्ये आढळते.

शब्दांशी त्यांचं नातं इथे अधिक घट्ट झालं.

शब्दकोडं तयार करणं हे वरकरणी मनोरंजनाचं काम वाटू शकतं. पण साळगावकरांसाठी ते केवळ कोडं नव्हतं.

त्यासाठी वाचन आवश्यक होतं.

दुर्मीळ पुस्तकं शोधावी लागत होती.

साहित्यिकांच्या लेखनातील अवतरणं समजून घ्यावी लागत होती.

शब्दांचा अर्थ, संदर्भ आणि त्यामागची संस्कृती जाणून घ्यावी लागत होती.

यातून त्यांचा वाचनाचा आवाका आणखी वाढत गेला.

१९५६ मध्ये त्यांनी ‘लोकसत्ता’तील नोकरी सोडली; मात्र शब्दांशी असलेलं नातं तिथे संपलं नाही.

उलट, त्यातूनच पुढे जन्माला आली एक नवी कल्पना—

‘शब्दरंजन’.

शब्दरंजन : शब्दकोड्याला साहित्याची जोड

१९५८ मध्ये त्यांनी ‘शब्दरंजन’ ही स्पर्धा सुरू केली.

या शब्दकोड्यांचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा साहित्याशी असलेला संबंध. प्रसिद्ध आणि तुलनेने अपरिचित मराठी साहित्यिकांच्या लेखनातील अवतरणांवर आधारित शब्दकोडी तयार केली जात. त्यामुळे वाचक फक्त कोडं सोडवत नव्हते; ते नकळत मराठी साहित्याच्या जवळ जात होते.

‘शब्दरंजन’ लोकप्रिय झालं.

आणि जयंत साळगावकर हे नाव महाराष्ट्राच्या वाचकांना परिचित झालं.

पण त्यांची महत्त्वाकांक्षा फक्त यश आणि पैसा मिळवण्यापुरती नव्हती.

शब्दरंजनमधून मिळालेल्या यशानंतर त्यांनी संत साहित्य सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला. दासबोधासारखा ग्रंथ सामान्य माणसाला परवडेल अशा किमतीत उपलब्ध करून देण्याचा त्यांचा प्रयत्न त्याच दृष्टिकोनातून होता.

म्हणजेच त्यांच्या कामात एक गोष्ट सतत दिसते—

ज्ञान हे काही मोजक्या लोकांचं मक्तेदारी नसावी; ते सामान्य माणसापर्यंत पोहोचलं पाहिजे.

यशानंतर आलेला संघर्ष

प्रत्येक यशस्वी व्यक्तीच्या आयुष्यात संघर्ष असतो.

पण जयंत साळगावकरांच्या आयुष्यातील संघर्ष विशेष होता.

‘शब्दरंजन’ला मोठं यश मिळाल्यानंतर त्याच क्षेत्रात आर्थिक अडचणींचा काळही आला. स्पर्धेच्या व्यवसायावर मंदीचा परिणाम झाला आणि पुढे परिस्थिती अत्यंत कठीण बनली. कर्ज, आर्थिक संकट आणि अनिश्चितता यांचा त्यांनी सामना केला.

पण त्यांची एक खासियत होती—

संकट आलं की ते थांबत नसत; ते नवीन मार्ग शोधत.

याच संघर्षातून पुढे एक अशी कल्पना जन्माला आली, जी पुढे महाराष्ट्राच्या घराघरात पोहोचणार होती.

कालनिर्णय.

१९७३ : कालनिर्णयचा जन्म

त्या काळात दिनदर्शिका नवीन नव्हत्या.

पण जयंत साळगावकरांना फक्त आणखी एक कॅलेंडर तयार करायचं नव्हतं.

त्यांना पंचांग आणि दिनदर्शिका यांचा असा मेळ घालायचा होता, जो सामान्य माणसाला सहज समजेल आणि रोजच्या जीवनात उपयोगी पडेल.

१९७३ मध्ये ‘कालनिर्णय’ची सुरुवात झाली.

आणि इथून एका नव्या अध्यायाला सुरुवात झाली.

सण-उत्सव, तिथी, पंचांग, धार्मिक माहिती आणि दैनंदिन उपयोगाची माहिती एका सोप्या स्वरूपात लोकांसमोर आली.

कालनिर्णय फक्त भिंतीवर लावलेलं कॅलेंडर राहिलं नाही.

ते घरातील वेळ, परंपरा आणि संस्कृती यांच्यातला एक दुवा बनलं.

हळूहळू ‘कॅलेंडर’ म्हटलं की ‘कालनिर्णय’ आणि ‘कालनिर्णय’ म्हटलं की घराची भिंत—असं एक समीकरणच महाराष्ट्राच्या मनात तयार झालं.

परंपरा जपताना आधुनिकतेचा विचार

जयंत साळगावकरांची खरी ताकद इथे दिसते.

त्यांनी परंपरा फक्त जपली नाही.

ती सामान्य माणसाला समजेल अशा भाषेत आणि स्वरूपात मांडली.

पंचांगासारख्या विषयाला त्यांनी अधिक वाचनीय आणि उपयोगी करण्याचा प्रयत्न केला. पारंपरिक माहितीमध्ये बदलत्या काळानुसार काय आवश्यक आहे आणि काय अनावश्यक आहे, याचाही त्यांनी विचार केला.

आज डिजिटल युगात आपण मोबाईलवर सणांच्या तारखा पाहतो.

पण एका काळात ही माहिती लोकांच्या घराच्या भिंतीवर एका साध्या दिनदर्शिकेत उपलब्ध करून देण्यामागे एक मोठी कल्पना होती—

ज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचवण्याची.

लेखक म्हणूनही वेगळी ओळख

जयंत साळगावकरांना फक्त ‘कालनिर्णयचे संस्थापक’ म्हणून ओळखणं त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला कमी लेखणं ठरेल.

ते लेखक होते.

संपादक होते.

प्रकाशक होते.

ज्योतिष आणि पंचांगाचे अभ्यासक होते.

भारतीय संस्कृती आणि धर्मशास्त्राचा सखोल अभ्यास करणारे व्यक्तिमत्त्व होते.

आणि त्यांची साहित्यसंपदाही मोठी होती.

‘सुंदरमठ’, ‘देवा तूचि गणेशु’, ‘देवाचिये द्वारी’, ‘गणाधीश जो ईश’, ‘रस्त्यावरचे दिवे’, ‘भाव तोचि भगवंत’, ‘दुर्वाक्षरांची जुडी’ यांसारख्या विविध लेखनातून त्यांच्या अभ्यासाची आणि वैचारिक व्यासंगाची झलक दिसते.

‘सुंदरमठ’मध्ये समर्थ रामदासस्वामींच्या जीवनाचा वेध आहे.

‘देवा तूचि गणेशु’मध्ये गणेशदैवताचा इतिहास, स्वरूप आणि समाजजीवनातील त्याचा प्रभाव समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे.

तर ‘रस्त्यावरचे दिवे’मध्ये जीवनातील अनुभव आणि प्रत्यक्ष घटनांमधून आलेले विचार आहेत.

म्हणजेच त्यांच्या लेखनात धर्म होता, इतिहास होता, साहित्य होतं आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे माणूस होता.

गणेशोत्सवाबद्दलची त्यांची भूमिका

गणपती हे जयंत साळगावकरांच्या श्रद्धेचं विशेष स्थान होतं.

सार्वजनिक गणेशोत्सवाचं स्वरूप बदलत असताना त्यात शिस्त, सामाजिक भान आणि विधायकता टिकून राहावी यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यांच्या निधनाच्या वेळी ‘लोकसत्ता’नेही सार्वजनिक गणेशोत्सवाला शिस्तीचे भान देण्यासाठी त्यांनी केलेल्या प्रयत्नांचा उल्लेख केला होता.

त्यांच्यासाठी उत्सव म्हणजे केवळ जल्लोष नव्हता.

उत्सवामागचा संस्कार आणि सामाजिक अर्थही महत्त्वाचा होता.

हीच विचारसरणी त्यांच्या अनेक कामांमध्ये दिसते.

पुरस्कार आणि सन्मान

जयंत साळगावकरांच्या बहुआयामी कार्याची दखल विविध संस्थांनी घेतली.

त्यांना कोकण मराठी साहित्य परिषदेचा जीवनगौरव पुरस्कार, महाराष्ट्र ज्योतिष विद्यापीठाची विद्यावाचस्पती पदवी, मुंबई ज्योतिर्विद्यालयाचा ज्योतिषालंकार, तसेच शंकेश्वर पीठाकडून ज्योतिर्भास्कर अशी विविध सन्मान मिळाले.

पण त्यांच्या कार्याचा सर्वात मोठा सन्मान कदाचित पुरस्कारांमध्ये नव्हता.

तो होता—

महाराष्ट्राच्या घराघरात त्यांचं काम पोहोचणं.

कालनिर्णयच्या पाठीमागची खरी गोष्ट

आज कालनिर्णयची व्याप्ती मोठी आहे. अधिकृत कालनिर्णय संकेतस्थळानुसार, या प्रकाशनाची आजची पोहोच कोट्यवधी प्रतींपर्यंत आहे आणि ते अनेक भाषांमध्ये प्रकाशित होतं.

पण या मोठ्या प्रवासाची सुरुवात एका कल्पनेतून झाली होती.

एका माणसाने विचार केला—

“लोकांना उपयोगी पडेल असं काहीतरी का तयार करू नये?”

आणि त्या विचाराने पुढे लाखो घरांच्या भिंतीवर जागा मिळवली.

हेच कदाचित जयंत साळगावकरांच्या आयुष्याचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य आहे.

त्यांनी मोठ्या गोष्टींचा पाठलाग केला नाही.

त्यांनी सामान्य माणसाच्या रोजच्या आयुष्यात उपयोगी पडणाऱ्या गोष्टी निर्माण केल्या.

कमी औपचारिक शिक्षण, पण अफाट ज्ञान

जयंत साळगावकरांची कथा आजच्या पिढीसाठी विशेष महत्त्वाची आहे.

कारण त्यांचं औपचारिक शिक्षण दहावीपर्यंत झालं होतं.

पण त्यांनी स्वतःला शिक्षणापासून कधीही दूर केलं नाही.

पुस्तकं त्यांचे सोबती होते.

संस्कृतचा अभ्यास होता.

संत साहित्याचा व्यासंग होता.

वृत्तपत्रांचं जग होतं.

शब्दांशी मैत्री होती.

आणि सतत काहीतरी नवीन शिकण्याची वृत्ती होती.

आजच्या काळात पदवी, प्रमाणपत्रं आणि औपचारिक शिक्षणाला आपण मोठं महत्त्व देतो.

ते महत्त्वाचं आहेच.

पण जयंत साळगावकरांचं आयुष्य एक वेगळी गोष्ट सांगतं—

शिकणं थांबवलं नाही, तर शिक्षणाची मर्यादा कागदावरची राहत नाही.

२० ऑगस्ट २०१३ : एक पर्व संपलं

२० ऑगस्ट २०१३ रोजी मुंबईतील हिंदुजा रुग्णालयात जयंत साळगावकर यांचं निधन झालं. त्यांच्या निधनानंतर महाराष्ट्रातील साहित्य, पत्रकारिता, उद्योग, कला आणि सामाजिक क्षेत्रातील अनेकांनी त्यांना श्रद्धांजली वाहिली.

आज त्यांच्या स्मृतिदिनी त्यांची आठवण काढताना केवळ एका प्रसिद्ध दिनदर्शिकेच्या संस्थापकाचं स्मरण करणं पुरेसं नाही.

आपण एका अशा माणसाचं स्मरण करतो,

ज्याने शब्दांना अर्थ दिला,

ज्ञानाला लोकाभिमुख केलं,

परंपरेला दैनंदिन जीवनाशी जोडले,

आणि संकटांना नवीन संधींमध्ये बदलण्याचं धैर्य दाखवलं.

कालनिर्णय संपला नाही… तो पुढे चालत राहिल

भिंतीवर कालनिर्णयची एक तारीख बदलते.

जुना महिना संपतो.

नवा महिना येतो.

नवं वर्ष येतं.

पण त्या प्रत्येक बदलत्या तारखेमागे एका माणसाची कल्पना, मेहनत आणि जिद्द कायम राहते.

जयंत साळगावकर आज आपल्यात नाहीत.

पण त्यांनी निर्माण केलेल्या कामातून ते अजूनही लाखो घरांमध्ये उपस्थित आहेत.

कदाचित म्हणूनच काही माणसं जात नाहीत.

ती आपल्या आठवणींच्या, संस्कृतीच्या आणि रोजच्या आयुष्याच्या एखाद्या कोपऱ्यात कायमची राहून जातात.

जयंत साळगावकर हे त्यापैकीच एक.

ज्योतिर्भास्कर जयंत साळगावकर यांना विनम्र अभिवादन. 🙏

ज्यांनी काळ मोजण्यासाठी कालनिर्णय दिला,
त्यांनी महाराष्ट्राला एका माणसाच्या कर्तृत्वाची नवी ओळखही दिली.

त्यांच्या स्मृतीला मनःपूर्वक अभिवादन.

— Humans of Maharashtra

प्रत्येक माणूस… एक प्रेरणादायी कथा.